خانه
گاما

درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (2) کلاس یازدهم رشته انسانی و معارف

درس 5: پایه های آوایی همسان (1)

بازدید137/1 K
تاریخ بروزرسانی1400/12/7

پس از تشخیص و درک پایه‌های آوایی، درمی‌یابیم که پایه‌های آوایی بیت‌ها، به شکلی هماهنگ در پی هم می‌آیند. به بیان دیگر، می‌توان پایه‌ها را به دسته‌هایی منظّم بخش کرد. اکنون، چگونگی نظم هر یک از این دسته‌ها را بررسی می‌کنیم.

به چینش پایه‌های آوایی بیت زیر، دقّت کنید:

درین درگاه بی چونی، همه لطف است و موزونی

چه صحرایی، چه خضرایی، چه درگاهی، نمی‌دانم

مولوی

دَ رین دَر گا هِ بی چو نی هَ مِ لُط فَس تُ مو زو نی
چِ صَحـ را یی چِ خَضـ را یی چِ دَرگا هی نِـ می دا نَم

با خوانش درست بیت، درنگی منظّم را در میان پایه‌های آوایی هر مصراع، احساس می‌کنیم. به بیان دیگر، هر مصراع از پایه‌های تکراری و منظّم چهارهجایی تشکیل شده است. این پایه‌های تکراری و هماهنگ را، «پایه‌های آوایی همسان» می‌نامیم.

وقتی هجاهای شعری را به شکلی درست به پایه‌های آوایی بخش کردیم؛ ساده‌تر این است که به جای هر یک از این پایه‌ها، معادل هر یک از آن‌ها را بیاوریم. معادل‌های این پایه‌ها را «وزن واژه یا رکن» می‌نامیم.

برخی از وزن واژه‌های شعر فارسی عبارت‌اند از:

فعولن (U- -)
مفاعیلن (U- - -)
فاعلاتن (-U- - )
مستفعلن (- - U-)
فعلاتن (UU - -)
مفتعلن (- U -)

مثلاً در این بیت «وزن واژه»، مفاعیلن (ت تن تن تن) است.

پایه‌های آوایی دَ رین دَر گا هِ بی چو نی هَـ مِ لُط فَس تُ مو زو نی
چِ صَحـ را یی چِ خَضـ را یی چِ دَرگا هی نِـ می دا نَم
وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

تکرار و تمرین از طریق گوش دادن، یکی از راه‌های مؤثّر درک وزن بیت است. هم‌چنین قرار دادن نشانه‌های هجایی یکی دیگر از راه‌های مؤثر برای تشخیص وزن است. اکنون بیت بالا را با نشانه‌های هجایی می‌نویسیم:

پایه‌های آوایی دَ رین دَر گا هِ بی چو نی هَـ مِ لُط فَس تُ مو زو نی
چِ صَح را یی چِ خَض را یی چِ دَرگا هی نِ می دا نَم
وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - - - U - - -

هر مصراع این بیت، از چهار پایهٔ همسان «مفاعیلن» (ت تن تن تن) تشکیل شده است.

به نمونهٔ زیر توجّه کنید.

خداوندا، شبم را روز گردان

چو روزم بر جهان، پیروز گردان

نظامی

خُـ دا وَن دا شَ بَم را رو ز گَر دان
چُ رو زَم بَر جَـ هان پی رو ز گَر دان

می‌بینیم که موسیقی و آهنگ این بیت با بیت پیشین، همسان است و همان نظم را دارد و چینش هجاهای پایه‌ها، با آن همگون است.

پایه‌های آوایی خُـ دا وَن دا شَـ بَم را رو ز گَر دان
چُ رو زَم بَر جَـ هان پی رو ز گَر دان
وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعی (= فعولن)
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - -

پس از مقایسه‌ٔ این بیت با نمونه‌ٔ پیشین، درمی‌یابیم که تعداد پایه‌های آن‌ها، متفاوت است. هر مصراع این بیت، از سه پایه یا رکن، تشکیل شده است.

وزن بیت به گونه‌ای سامان یافته است که بافت موسیقیایی شعر کوتاه‌تر گردیده و یکی از پایه‌های آوایی آن کاسته شده است هم‌چنین یک هجا از پایان آن حذف شده است.

اکنون به نمونه‌های دیگر از پایه‌های همسان، توجّه کنید:

روزگار است این که گه عزّت دهد گه خوار دارد

چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد

قائم مقام فراهانی

رو زِ گا رَس تین کِـ گه عِز زَت دَ هَد گَه خا ر دا رَد
چر خِ با زی گر اَ زین با زِی چِ ها بِس یا ر دا رَد

هر مصراع این بیت از چهار پایه‌ٔ همسان منظّم و تکراری، سامان یافته است؛ امّا آهنگ و وزن این بیت با بیت پیشین، تفاوت دارد.

به پایه‌های آوایی، وزن و نشانه‌های هجایی هر پایه‌ٔ این بیت، دقّت کنید.

پایه‌های آوایی رو زِ گا رَس تین کِـ گَه عِز زَت دَهَد گَه خا ر دا رَد
چر خِ با زی گَر اَ زین با زی چِ ها بِس یا ر دا رَد
وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
نشانه‌های هجایی - U - - - U - - - U - - - U - -

همان‌گونه که آورده‌ایم، وزن واژه این بیت «فاعلاتن (تن ت تن تن)» است.

نمونه‌ی زیر را با هم می‌خوانیم:

من به هر جمعیّتی نالان شدم

جفت بدحالان و خوش حالان شدم

مولوی

پایه‌های آوایی مَن بِ هَر جَم عی یَ تی نا لان شُ دَم
جُف تِ بَد حا لا نُ خُش حا لان شُ دَم
وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلا (= فاعلن)
نشانه‌های هجایی - U - - - U - - - U -

در این بیت نیزبه جای چهار پایه، سه پایه آمده و از پایه‌ٔ سوم نیز یک هجا کم شده است. وزن این بیت «فاعلاتن فاعلاتن فاعلن» است.

خود ارزیابی (صفحه 46 تا 50 کتاب درسی)

 

1- برای هر یک از موارد زیر؛ نمونه وزن واژه‌ٔ مناسب بنویسید و نشانه‌های هجایی آن را مشخص کنید:

نمونه وزن واژه نشانه‌های هجایی
کبوتر فعولن U - -
می‌نوشتم فاعلاتن - U - -
دریادلان مستفعلن - - U -
نمی‌دانم مفاعیلن U - - -
دری بگشا مفاعیلن U - - -
بامدادی فاعلاتن - U - -
با ادبان مفتعلن - U U -
کجایی فعولن U - -

2- بیت‌های زیر را متناسب با پایه‌های آوایی تفکیک کنید، سپس وزن آنها را بنویسید.

الف)

به گیتی هر کجا درد دلی بود

به هم کردند و عشقش نام کردند

فخرالدین عراقی

پایه‌های آوایی ب گی تی هَر کُ جا دَر دِ دِ لی بود
بِ هَم کرَ دَن دُ عِش قَش نا م کرَ دَند
وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

ب)

چه خوش صید دلم کردی بنازم چشم مستت را

که کس آهوی وحشی را از این بهتر نمی‌گیرد

حافظ

پایه‌های آوایی چِ خُش صی دِ دِ لم کَردی بِ نا زَم چَش مِ مَس تَت را
کِ کس آ هو یِ وح شی را اَ زین بِه ترَ نِ می گی رَد
وزن واژه مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

پ)

تا نگردی بی خبر از جسم و جان

کی خبر یابی ز جانان یک زمان

عطّار

پایه‌های آوایی تا نَ گرَ دی بی خَ بَر از جِس مُ جان
کی خَ بَر یا بی زِ جا نان یِک زَ مان
وزن واژه فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

3- بیت‌های زیر را متناسب با پایه‌های آوایی تفکیک کنید، سپس نشانه‌‌های هجایی هر یک را در خانه‌ها قراردهید.

الف)

چه غم دیوار امّت را که دارد چون تو پشتیبان

چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان

سعدی

پایه‌های آوایی چ غَم دی وا رِ اُم مَت را کِ دا رَد چُن تُ پُش تی بان
چِ با کَز مو ج بَح ران را کِ با شَد نو ح کِش تی بان
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - - - U - - -

ب)

هر آن دل را که سوزی نیست، دل نیست

دل افسرده غیر از آب و گل نیست

وحشی بافقی

پایه‌های آوایی هَ ران دِل را کِ سو زی نی ست دِل نیست
دِ لِ اَف سُر دِ غی رَز آ بُ گِل نیست
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - -

پ)

سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی

دل ز تنهایی به جان آمد خدا را همدمی

حافظ

پایه‌های آوایی سی نِ ما لا ما ل دَر دَس تِیْ د ری غا مَر هَ می
دل ز تن ها یی ب جا نا مد خ دا را هم د می
نشانه‌های هجایی - U - - - U - - - U - - - U -

ت)

ز حسرت بر سر و بر رو، همی زد

به سانِ فاخته کوکو همی زد

فدایی مازندرانی

پایه‌های آوایی ز حَس رَت بَر سَ رُ بَر رو هَ می زد
ب سا ن فا خ ت کو کو ه می زد
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - - -

4- بیت‌های زیر را متناسب با پایه‌های آوایی تفکیک کنید،سپس وزن و نشانه‌های هجایی آن را بنویسید .

الف)

سحرگه بلبلی آواز می‌کرد

همی نالید و با گل راز می‌کرد

سلمان ساوجی

پایه‌های آوایی سَ حرَ گَه بُل بُ لی آ وا ز می کَرد
هَ می نا لی دُ با گُل را ز می کَرد
وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعی
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - -

ب)

ما به غم خو کرده‌ایم ای دوست ما را غم فرست

تحفه‌ای کز غم فرستی نزد ما هر دم فرست

خاقانی

پایه‌های آوایی ما بِ غَم خو کَر دِ ای مِی دو ست ما را غَم فِ رِست
تُح فِ ای کزَ غَم فِ رسِ تی نزَ دِ ما هر دم فِ رست
وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
نشانه‌های هجایی - U - - - U - - - U - - - U -

پ)

خوشا از نی خوشا از سر سرودن

خوشا نی نامه‌ای دیگر سرودن

قیصر امین‌پور

پایه‌های آوایی خُ شا اَز نی خُ شا اَز سَر سُ رو دَن
خُ شا نی نا مِ اِی دی گَر سُ رو دن
وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعی
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - -

ت)

عزیزا کاسهٔ چشمم سرایت

میان هردو چشمم جای پایت

باباطاهر

پایه‌های آوایی عَ زی زا کا سِ یِ چِش مَم سَ را یَت
مِ یو نِ هر دُ چِش مَم جا یِ پا یَت
وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعی
نشانه‌های هجایی U - - - U - - - U - -

5- ابیات زیر را بخوانید و به پرسش‌ها پاسخ دهید:

ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی

چه کنم که هست این‌ها گل باغ آشنایی

درِ گلسِتان چشمم ز چه رو همیشه باز ا‌ست؟

به امید آن که شاید تو به چشم من درآیی

سرِ برگ گل ندارم، ز چه رو روم به گلشن؟

که شنیده‌ام ز گل‌ها همه بوی بی وفایی

فخرالدّین عراقی

الف) ویژگی‌های ادبی سبک عراقی را در آن بیابید.
قالب شعر غزل است که در سبک عراقی بسیار پر بسامد است و از ویژگی‌های بارز این سبک محسوب می‌شود. شاعر در این ابیات به مفهومی عاشقانه پرداخته و با بهره‌گیری از آرایه‌ٔ تشبیه، زیبایی سخن خود را غنا بخشیده است. تشبیهاتی چون: «باغ آشنایی»، «گلستان چشم» و تشبیه «اشک خونین» به «گل». زبان شعر روان ساده است که زیور آرایه‌های ادبی آراسته شده است.

ب) دو مورد از ویژگی‌های فکری ابیات را بنویسید.
غم‌گرایی و فراق دو ویژگی بارز این ابیات است.

بیشتر بیاموزید:
امتحان علوم و فنون ادبی (2) یازدهم دبیرستان حاج محمود مفیدی | درس 5: پایه های آوایی همسان (1) | Gama.ir
درس 5: پایه های آوایی همسان (1)